Trong dân gian ta có câu hễ đau thì vái tứ phương, ai chỉ thuốc gì thì tìm thức ấy mà uống, nhất là đối với những bài thuốc nam. Tháng trước tôi bị cơn đau sỏi thận hành hạ, nhiều người đến thăm và chỉ cho tôi những cây thuốc có xuất xứ từ ruộng đồng. Tôi tất tả đi tìm giống như hồi còn bé hay cắp rổ tung tăng theo nội ra đồng nhổ rau má vậy. Chợt phát hiện loài cỏ bợ (cũng nằm trong danh sách các bài thuốc trị sỏi thận) mà trước đây nội tôi thường hái về nấu canh với danh nghĩa là rau, tôi như sống lại những ngày ấu thơ.

Cỏ bợ là loại cỏ bán thuỷ sinh, dạng rất giống loài me đất, thân rễ mảnh nằm bò ngang mặt bùn, ở mỗi đốt mọc một nhóm gồm 2 lá, có cuống dài từ 5 đến 20 cm, từ gốc mỗi nhóm lá mọc ra chùm rễ phụ. Cỏ bợ mọc hoang nơi đất ẩm, ruộng cạn, thường gặp ở ven bờ ruộng có nước ngọt. Cỏ bợ không sinh sản bằng hạt mà sinh sản bằng bào tử và sinh sản dinh dưỡng. Khi thời tiết khô hạn chúng chết tạm thời, nhưng khi mưa xuống có đủ nước cỏ lại phát triển bình thường. Trong ruộng lúa, cỏ bợ mọc thành từng đám hoặc lan dần ra khắp ruộng. Dưới con mắt của các nhà khoa học, chúng là loài cỏ có hại cạnh tranh chất dinh dưỡng với lúa, cho nên những ruộng có cỏ bợ người ta khuyến cáo nông dân tiêu diệt chúng ngay từ đầu. Bởi nếu để cỏ bợ lan rộng mới tiến hành diệt thì sẽ khó khăn và tốn kém: mỗi mắt của cỏ bợ còn sót lại là có thể phát triển thành đám lớn trong khoảng thời gian ngắn, rễ nó ăn sâu trong đất nên rất khó nhổ bằng tay mà phải dùng đến thuốc diệt cỏ.

Vì những phiền toái như vậy nên cỏ bợ chẳng được mấy người ưa thích (trừ tôi). Thế nhưng, khi được chế biến đúng cách nó lại trở thành một món ăn ngon, gọi là rau. Rau bợ thường dùng nấu canh, nhưng phải nấu với cua hay cá rô đồng thì mới đúng sách. Nếu nấu với cua, con cua phải được làm sạch, tách vỏ, yếm, sau đó cho vào cối đâm hoặc xay nhuyển lọc lấy nước. Khi nồi nước cua đã sôi trên bếp, nêm nếm cho vừa ăn rồi mới bỏ rau bợ vào, nhắc xuống ngay. Nấu như vậy cọng rau sẽ không bị dai, ăn sẽ giòn hơn. Còn nếu nấu canh cá thì đơn giản giống như nấu với các loại rau khác.

Đói ăn rau, đau uống thuốc, câu nói của người xưa giờ ngẫm lại rất hợp lý, nhất là trong thời buổi vật giá leo thang, giá lương thực, thực phẩm như một gánh nặng đè lên hai vai của người nội trợ. Cọng rau má sau hè, lá mồng tơi ngoài ngõ hay những cọng rau bợ lang thang trên đồng ruộng là cứu cánh trong những lúc khó khăn. Tuy nhiên, bây giờ ở nông thôn do tiến trình đô thị hoá, cỏ cũng chuẩn bị hết đất mọc, nói chi là rau. Ở ngoài ruộng thì thuốc hoá học dần dần ngấm vào đất, con cá, con cua cũng không sống nổi, cọng rau bợ mềm mại, nhỏ xíu như sợi chỉ thì nhằm nhò gì. Nhớ hồi nhỏ, chiều chiều nếu không theo nội thì cũng rủ vài ba đứa cùng xóm ra gò mả nhổ rau má. Sợ ma muốn chết nhưng mà vui. Rau má thời đó xanh um tùm, cọng nào cọng nấy dài cỡ 2 tấc, lá to như cái miệng chén. Có lẽ vì nó mọc trên mấy gò mả nên ít người dám bén mảng tới. Còn rau má mọc ở bờ ruộng thì nhổ vô tư, không sợ thuốc hoá học gì hết, có khi bứng luôn cả rễ, về rửa sạch, lộ ra bộ rễ trắng nõn nà như cọng giá đậu, ăn rất ngọt.

Ăn rau má vài bữa cũng ngán, bọn tôi chuyển qua hái rau bợ. Để có nồi canh ngon, cọng rau bợ phải non, được cắt ngang thân, chừa lại gốc, trước khi chế biến món ăn phải ngâm với nước muối để gột bớt mùi tanh của bùn. Tuy nhiên, cái mùi bùn cố hữu ấy có ngâm nước bao lâu cũng không sạch hẳn, nó cứ vương vấn mãi trên từng sợi rau, chan hoà trong màu đất của quê hương nên ăn nghe bùi, nghe ngọt.

Bây giờ cọng rau bợ có thêm một trọng trách mới là làm thuốc cứu người, không biết hiệu quả trị bệnh ra sao nhưng ít ra nó cũng cứu được tinh thần của tôi sau những cơn đau suýt chết. Tôi không có dịp lội ra đồng ruộng để tìm lại kỷ niệm những ngày ấu thơ, mỗi thứ đều phải ra chợ, ngay cả mua rau bợ về … làm thuốc. Nghĩ cũng lạ, cái thứ “cỏ rác” ấy vậy mà đắc vô cùng, một kg rau tươi giá 10.000 đồng mà phải đặt trước cả tuần mới có, không biết họ kiếm ở đâu ra, ở vũng trâu nằm hay trên những thửa ruộng đầy chất hoá học cũng nên.

Một bữa nọ, nghe người ta đồn ở ngoài thị trấn Cai Lậy có bán rau bợ khô, mặc dù trời nắng như đổ lửa, tôi cũng ráng chạy xe ra mua cho bằng được. Về tới nhà, lật đật đổ ra xem kỹ, rau bợ thì tám mà cỏ dại thì mười. Vì bán cân ký nên họ nhổ luôn gốc rễ, kể cả rơm rạ cũng đi theo, cho nặng ký (30.000 đồng/kg lận). Phèn bám vào gốc rau đặc quánh như mớ thuốc rê, đem ngâm nước 2 ngày 2 đêm mà nước vẫn còn đỏ như xác cau ngâm. Ai biết được trong mớ hỗn độn đó có cỏ độc, chỉ mong rằng nó do nhà thuốc bán ra thì không sao. Cuối cùng tôi không dám dùng nó nấu nước uống sợ viên sỏi thận nó to thêm. Thôi thì, ta về ta tắm ao ta, dặn mấy đứa em ở quê có rảnh thì đi hái dùm cho chắc ăn, dù sao nó cũng có nguồn, có gốc, yên tâm hơn.

Tản mạn đôi chút như vậy để thấy rằng, dù có đi xa mấy phương trời thì lòng vẫn luôn hướng về quê hương xứ sở. Bây giờ đã là tháng ba âm lịch- cuối những ngày mùa vất vả, tôi ao ước được cùng gia đình ngồi quây quần bên mâm cơm có nồi canh rau bợ nấu cá rô đồng, ăn đến nỗi đổ mồ hôi ướt áo mà vẫn còn thèm- cái vị rau ngọt mát nhớ hoài không quên.

Nhật Linh